Ara

Cam Kemik Hastalığı: Osteogenezis İmperfekta



Osteogenezis imperfekta (OI) ya da halk arasında bilinen ismiyle cam kemik hastalığı veya kırılgan kemik hastalığı, bağ dokusunu etkileyen nadir bir hastalıktır ve kolayca kırılan veya çatlayan son derece hassas kemikler ile karakterizedir. Osteogenezis imperfekta ile ilişkili spesifik semptomlar ve fiziksel bulgular kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Cam kemik hastalığının şiddeti aynı ailedeki bireyler arasında bile büyük ölçüde değişebilir. Bu hastalık hafif bir bozukluk olabilir veya ciddi komplikasyonlara sebep olabilir.


Klinik özellikler ve ciddiyete göre dört ana osteogenezis imperfekta tipi (kolajen tipleri) tanımlanmıştır. Bu tipler osteogenezis imperfekta vakalarının yüzde 85-90'ını oluşturur ve COL1A1 veya COL1A2 genlerindeki mutasyonlardan (değişikliklerden) kaynaklanır. Bu genler, insan vücudundaki en bol kolajen olan tip 1 kolajeni kodlar. Kemiklerde, tendonlarda ve bağlarda bulunur. Osteogenezis imperfekta tip 1, bozukluğun en yaygın ve en hafif şeklidir. Osteogenezis imperfekta tip 2 ise kolajen tiplerinin en şiddetlisidir. Sınıflandırılmamış tiplerin yanı sıra 5 ila 11 arasındaki osteogenezis imperfekta tipleri (kolajen olmayan tipler), osteogenezis imperfekta vakalarının kalan yüzde 10-15'ini oluşturur. Bu tiplere, kolajen ile etkileşime giren proteinleri kodlayan genlerdeki değişiklikler neden olur.


Tüm cam kemik hastalığı tiplerinde, semptomlar aynı tip ve aynı aile içinde bile bir bireyden diğerine büyük ölçüde değişebilir. Etkilenen bazı bireylerde herhangi bir kemik kırığı görülmeyebilir. Etkilenen bazı bireylerde ise birden fazla kırık görülebilir. Kırıkların başlama yaşı kişiden kişiye değişir. Osteogenezis imperfekta kolajenle ilişkili bir hastalıktır ve bu nedenle dişlerin (diş çıkarma) düzenlenmesi ve bütünlüğü, akciğer fonksiyonu, kalp (kardiyak) fonksiyonu, kas kuvveti ve bağ esnekliği de etkilenebilir.


Osteogenezis imperfekta tip 1 ila tip 4, COL1A1 veya COL1A2 genlerindeki mutasyonlardan kaynaklanır. Bu genler, tip 1 kolajen üretimi için talimatlar taşır. Kolajen, deri, tendonlar ve sklera dahil olmak üzere kemik ve bağ dokusunun ana proteinidir. Kolajen proteini, sarmal bir şekilde birbirine sarılan üç protein ipliğinden (iki alfa 1 iplikçik ve bir alfa 2 iplikçik) oluşur. Bu sarmal moleküller daha sonra birbirine bağlı karakteristik bantlar oluşturmak için yan yana paketlenir. Bu yapı kolajene muazzam gerilme mukavemeti verir. Bir mutasyon meydana geldiğinde, mutasyona uğramış genin ürettiği kolajen hatalı veya yetersiz olabilir.


Tip 1'de, gen mutasyonu normal bir kolajen proteini ile sonuçlanır, ancak normal miktarın sadece yarısı üretilir. Tip 2 ila tip 4, kolajen proteininin yapısını etkileyen mutasyonların sonucudur. Mutasyonun kesin yeri ve türü, ortaya çıkan hastalığın şiddetini belirler. Kolajen olmayan osteogenez imperfekta tipleri (tip 5 ila tip 11), normal kolajen üretiminde önemli rol oynayan diğer proteinleri kodlayan genlerdeki mutasyonlardan kaynaklanır.


Osteogenezis imperfektaya neden olan mutasyonların yüzde 80'inden fazlası otozomal dominant bir düzende kalıtsaldır. Etkilenen bireyde mutasyona uğramış genin tek bir kopyası vardır. Mutasyona uğramış gen, normal gene hükmeder, böylece etkilenen birey sadece anormal kolajen oluşturur (tip 2 ila 5'te olduğu gibi) veya normal kolajen miktarının sadece yarısını oluşturur (tip 1'de olduğu gibi). Otozomal dominant mutasyonlar ebeveynden çocuğa aktarılabilir. Bu otozomal dominant iletim, her yıl osteogenezis imperfekta vakalarının yeni tanılarının yaklaşık yüzde 60'ını oluşturmaktadır. Her yıl yeni vakaların yüzde 20-30'unda, osteogenezis imperfektadan etkilenen bireyde, spontan otozomal dominant bir mutasyon neden olur. Bu yeni baskın mutasyon daha sonra gelecek nesillere aktarılabilir. Otozomal dominant bozukluğun etkilenen ebeveynden yavruya bulaşma riski her hamilelik için yüzde 50'dir ve risk erkekler ve kadınlar için de aynıdır.


Tanı ve Tedavi

Osteogenezis imperfekta, erkekleri ve kadınları eşit sayıda etkiler. Doğumda tanınabilir vakaların görülme sıklığı 10-20 binde 1’dir. Amerika Birleşik Devletleri'nde 20.000 ila 50.000 kişinin osteogenezis imperfektaya sahip olduğu tahmin edilmektedir. Osteogenezis imperfekta tanısı, ayrıntılı bir hastanın aile öyküsü, karakteristik belirtisi ve semptomlarını tanımlamak için kapsamlı bir klinik değerlendirme temelinde yapılır. Osteogenezis imperfektaya neden olan genetik mutasyonları saptamak için genetik testler yapılır. Bazı hastalarda osteogenezis imperfekta tanısı ultrason, amniyosentez ve/veya koriyonik villus örneklemesi (CVS) gibi özel testlere dayanarak doğumdan önce (prenatal olarak) yapılır. Ultrason çalışmaları orta ve ağır vakalarda uzun kemiklerin kırılması ve/veya eğilmesi gibi karakteristik bulguları ortaya çıkarabilir. Amniyosentez sırasında, gelişmekte olan fetüsü çevreleyen bir sıvı örneği çıkarılır ve incelenir. Koryon villus örneklemesi sırasında, plasentanın bir kısmından bir doku örneği çıkarılır. Bu sıvı veya doku örneği üzerinde yapılan genetik testler, osteogenezis imperfektaya neden olan genetik bir mutasyonu ortaya çıkarabilir.


Osteogenezis imperfekta tedavisi, her bireyde belirgin olan spesifik semptomlara yöneliktir. Tedavi semptomları önlemeyi, bireysel hareketliliği korumayı ve kemik ve kasları güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Beslenmeye ve genel fiziksel ve psikolojik sağlığa dikkat etmek de oldukça önemlidir. Egzersiz ve fizik tedavi programlarının kasları güçlendirmede, ağırlık taşıma kapasitesini artırmada ve kırılma eğilimini azaltmada faydalı olduğu kanıtlanmıştır. Ayrıca sudaki fizik tedavi (hidroterapi), suda hareket etmenin kırılma olasılığını azalttığı için yararlı olduğu da kanıtlanmıştır. Ayrıca kırık sıklığını azaltmak için kemik erimesi tedavisinde de kullanılan bifosfonatlar da yardımcı tedavi olarak kullanılır.


Kaynaklar ve İleri Okuma

1- https://rarediseases.org/rare-diseases/osteogenesis-imperfecta/

2- https://medipol.com.tr/bilgi-kosesi/bunlari-biliyor-musunuz/7-milyon-kisi-nadir-hasta